Ermeni Terroru

                                        ***

Tarixde en qedim sivilizasiyalarin meydana gelmesi ve burada meskun olmus xalqlarin zengin medeni irs formalasdira bilmesinin elmi qanunauygunluqlari dunya tarixsunasliginda vahid konsepsiya olaraq qebul edilmisdir. Bu konsepsiyanin esas mahiyyeti ondan ibaretdir ki, ibtidai insanlar mehsuldar quvvelerin yaranmasi ve inkisafi baximindan elverisli olan tarixi-cografi erazide mesken salmis, baslica olaraq zengin ekincilik medeniyyetini menimsemekle oturaq heyat terzini formalasdirmislar. Mueyyen tarixi erazide yalniz oturaq heyat terzi kecirmekle insanlar ozlerinin teserrufat mesguliyyeti ve heyat terzinden ireli gelen kompleks medeniyyet formalasdirmislar.

Minillerle tesekkul tapan bu medeniyyeti sonradan bu eraziye kocen basqa tayfalar da menimseyir. Belelikle, muxtelif etnik xususiyyetlerin dasiyicilari olan tayfalar vahid erazi prinsipi esasinda yasayaraq esrlerle qaynayib-qarisir, umumi medeni deyerleri menimsemekle vahid ideologiyani yaradir ve xalq olaraq formalasirlar. Tarix elmine melum olan en qedim sivilizasiyalarin tesekkul tapmasi mehz bu konsepsiya ile izah edilir. Qedim Mesopotamiya, Misir, Cin, Hindistan ve basqa klassik sivilizasiyalarin dunyanin boyuk cay hovzelerinde, en qedim ve zengin ekincilik medeniyyeti yaratmis xalqlari terefinden yaradilmasi bunu subut edir. Demeli, ireli surduyumuz elmi mulahize yalniz yuksek ekincilik medeniyyetine malik olan xalqlarin oz yasadiqlari erazide oturaq ve aborigen olmasini demeye esas verir. Azerbaycan xalqinin esasini teskil eden tayfalarin Cenubi Qafqazda aborigen ve qedim ekinci tayfalar olmasini ister tarixi, isterse de etnoqrafik tedqiqatlar coxdan subut etmisdir.

Azerbaycanlilarin bes min ilden cox dovletcilik tarixine, zengin sifahi xalq edebiyyatina, folklora, incesenete, xususile de derin nezeri esaslari olan musiqi xezinesine malik olmasi bu xalqin aborigen olmasindan ireli gelir. Yuxarida sadaladigimiz oturaq xalqlara mexsus cehetler ermenilere aid edile bilmez; bele ki, empirik biliklere soykenen ekincilik medeniyyetine, qedim edebiyyat ve incesenet tarixine malik olmamaq faktik olaraq ermenilerin koceri etnos olduqlarini tamamile tesdiq edir. Lakin koceri ermenilerin zaman-zaman azerbaycanlilara qarsi meqsedyonlu sekilde heyata kecirdikleri isgalciliq, etnik temizleme ve soyqirimi siyaseti Azerbaycanin tarixi cografiyasini parcalamis, merhelelerle olkenin qerb torpaqlarina ermeni ailelerinin kocurulmesi ile azerbaycanlilarin etnik xeritesinin tehrif edilmesine zehd edilmisdir.

Ermenilerin Azerbaycanin tarixi qerb torpaqlarina kutlevi sekilde kocurulmesi 1804 – 1813-cu ve 1826 – 1828-ci iller rus-İran muharibelerinin gedisinde ve sonraki illerde heyata kecirilmisdir. 1828-ci ilde Azerbaycan torpaqlarini parcalayan Turkmencay muqaviesinde ermeni ailelerinin kutlevi sekilde Cenubi Qafqaz, Qarabag, İrevan ve Naxcvan erazilerine kocurulmesi de nezerde tutulurdu. Tekce 1826 – 1828-ci illerde İrandan ve Azerbaycanin cenub erazilerinden Qarabaga 18 min ermeni ailesi kocuruldu. İki il erzinde, 1828-ci ilden 1830-cu iledek Azerbaycan erazisine 40 minden cox İranda ve 84 min Turkiyede yasayan ermeni kocuruldu. Onlar Yelizavetpol (Gence) ve İrevan quberniyalarinin 200 min desyatinden cox en yaxsi torpaqlarinda yerlesdirildi. Neticede yerli azerbaycanli kendliler oz torpaqlarinin bir hissesinden mehrum oldular.

1832-ci ilde Qarabag ehalisinin 91%-ni azerbaycanlilar, 8,4%-ni ise ermeniler teskil edirdiler. 1832-ci ilin statistik materiallarina esasen, Qarabag erazisindeki 20546 aileden 13965-i azerbaycanlilar, 6491-i ise ermeniler idi. Belelikle, car Rusiyasinin kocurme siyaseti neticesinde azerbaycanlilarn faizi 64,8-e endi, ermenilerin faizi ise 34,8-e qalxdi. Ermeniler ilk novbede muharibe zamani bosalmis turk kendlerinde yerlesdirilirdi. Rus tarixci-statistiki İ.Sopenin “Ermeni vilayetinin Rusiya imperiyasina birlesdirilmesi dovrunu eks etdiren tarixi abidesi” (Sankt-Peterburq, 1852) adli eserinde qeyd edir ki, 1828 – 1832-ci iller siyahiyaalinmanin neticelerine esasen Ermeni vilayetinde (İrevan ve Naxcivan xanliqlarinin erazileri hesabina teskil edilmisdi) 1111 yasayis meskeninden cemi 62 kendde ermeniler meskunlasmisdilar.

Etnik “temizlenme” ve “Turksuz Ermenistan” ugrunda esrler boyu aparilan mubarize Azerbaycan menseli yer adlarinin deyisdirilmesi yolu ile de heyata kecirilmisdir. İndiki Ermenistan erazisinde ilk addeyisme hele XIX esrin evvellerinde bas verdi. Bele ki, 1828-ci ilde İrevan Erivanla, 1837-ci ilde Kever Nor-Bayazidle, 1840-ci ilde Gumru Aleksandropolla evez edildi. Car Rusiyasi dovrunde buraxilan xeritelerde ve statistik melumatlarda yasayis menteqelerinin Azerbaycan adlari eynile saxlanirdi. Ermenistanda Sovet hakimiyyeti dovrunde addeyisme emeliyyati Ermenistan SSR Ali Sovetinin qerari ile 1935-ci ilde heyata kecirildi. Bu vaxta kimi ise ilk resmi addeyisme hadisesi Ermenistan SSR Nazirler Sovetinin qerarlari ile bas vermisdi. Sonraki dovrlerde merheleli olaraq 1938, 1939, 1940, 1946, 1947, 1948, 1949, 1950, 1957, 1962, 1967, 1968, 1969, 1977, 1978, 1980-ci illerde Azerbaycan menseli toponimler deyisdirilerek ermemeni adlari ile evez edilmisdir.

1988-ci ilin avqust ayinadek indiki Ermenistan erazisinde 521 turk menseli yasayis meskeninin adlari deyisdirilmisdir. Azerbaycan menseli yer adlarinin deyisdirilib ermenilesdirilmesinin sonuncu merhelesini L.T.Petrosyan 1991-ci il aprelin 9-da imzaladigi fermanla basa vurdu. Belece 97 kendin esrlerle dasidigi ad bir fermanla deyisdirildi.

Ermeni muellifi Zaven Korkodyanin 1932-ci ilde nesr etdirdiyi “Sovet Ermenistaninin ehalisi-1831 – 1931” statistik melumat kitabinda verilen faktlar da yuxarida dediklerimizi tesdiq edir. Bele ki, kitabda adlari cekilen 2310 kendin texminen iki mininde evveller azerbaycanlilar yasamislar. Bunu hemin kendlerin turk menseyinden olan adlari da, eyni zamanda ermenilerin İrandan ve Turkiyeden gelib sonradan bu kendlerde meskunlasmasina dair movcud olan tarixi senedler de subut edir.

1905 – 1907 ve 1914 – 1920-ci illerde toredilmis qirginlar neticesinde texminen 500 min azerbaycanli ermeni terrorunun qurbani olmusdur. Tekce 1918-ci ilin yazinda Azerbaycanin yalniz Samaxi qezasinda ermeni ekstremistleri 7 min neferedek adam, o cumleden 1653 qadin ve 965 usaq qetle yetirmisler. 1918-ci ilin yayinda ve payizinda Zengezur qezasinda 115 kend (butun azerbaycanli kendleri) mehv edilmisdi. Hemin kendlerde 7729 nefer azerbaycanli, bu siradan 3257 kisi, 2276 qadin ve 2196 usaq vehsicesine oldurulmusdu. Qeyd etdiyimiz hadiseler yalniz iki qezada bas vermisdi. Baki, Gence, Quba, Qazax, Kurdemir ve basqa Azerbaycan erazilerinde toredilen qetliyamlar daha genis vuset almisdi.

1918-ci ilde ermeni dasnaklari Baki, Samaxi, Quba, Lenkeran ve basqa yerlerde on minlerce dinc adami qetle yetirdiler. O zaman tekce Baki seherinin Dagustu parkinda 18 min nefer soyqirimin qurbani defn edilmisdir.

Tehqiqatlar gosterir ki, yalniz XX esrin birinci rubunde Cenubi Qafqazda bas vermis iki qirginda oldurulen ve ermeni terrorundan zerer ceken azerbaycanlilarin, turklerin ve kurdlerin sayi 2 milyona yaxindir.

1919-cu ilde İrevan quberniyasi muselmanlarinin amerikalilara muracietinde deyilirdi ki, 88 kend dagidilmis, 1920 ev yandirilmis, 131970 kisi qetle yetirilmisdir. 1920-ci iledek toredilmis qirgin ve terror hesabina Azerbaycanin 9.800 kv. km. erazisi ermenilerin eline kecmisdir. Belelikle, o dovrde Yeni Beyazid qezasinin Basarkecer mahali, İrevan qezasinin Vedibasar mahali, Gence quberniyasinin Zengezur qezasi Ermenistanin ixtiyarina verilmisdir. Sovet hakimiyyeti qurulduqdan sonra da dasnaklarin ele kecirdikleri Azerbaycan torpaqlarinin xeyli hissesi Ermenistan SSR hududlarinda qalmisdir. 1920-ci ilin evvellerinde Azerbaycanin Qazax qezasinin cenub hissesi Ermenistana verilmis ve burada Dilican qezasi yaradilmisdir. Mehriye bitisik olan erazilerin Ermenistana verilmesi neticesinde Naxcivan diyari suni olaraq Azerbaycandan ayri salinmsdir.

Sonraki illerde Ermenistana qatilmis tarixi Azerbaycan torpaqlarindan yerli azerbaycanlilarin kutlevi olaraq deportasiya edilmesi prosesi daha da genis vuset almisdir. Bele ki, SSRİ Nazirler Sovetinin 23 dekabr 1947-ci il “Ermenistan SSR-den kolxozcularin ve basqa azerbaycanli ehalinin Azerbaycan SSR-in Kur-Araz ovaligina kocurulmesi haqqinda” olan qerari, elece de 1948 – 1953 ve 1988 – 1989-cu illerde azerbaycanlilarin oz dogma yurdundan didergin salinmasi dovlet seviyyesinde heyata kecirildi. Belelikle, XX yuzilliyin evvellerinden 1988-ci ilin dekabr ayinadek ermeni terrorcularinin texribatciliq ve milli dusmencilik fealiyyeti neticesinde 2 milyondan cox azerbaycanli dogma yurdundan didergin salinmis, onlara mexsus 400-den cox qesebe ve kend, 300-dek mekteb binasi, kitabxana, usaq baxcasi, tibb menteqesi dagidilmis, yuz minlerle adam oldurulmus ve sikest edilmisdir.

Butun bunlarla yanasi, ermeni terror teskilatlari (Ermenistanin Azadligi ugrunda Ermeni Mexfi Ordusu (ASALA), Yeni Ermeni Muqavimet Qrupu, Ermenistanin Azadligi Cebhesi, Qara Aprel Qrupu, Orli Teskilati, 28-ci Ermeni Qrupu, 3 Oktyabr Qrupu, Ermeni Qizil Ordusu, Ermeni İnqilabci Herekati, 24 Sentyabr Suiqesd Diversiyadesant Destesi, Altinci Ermeni Azadliq Ordusu ve s. terror teskilatlari) zaman-zaman Azerbaycan Respublikasi erazisinde ve onun hududlarindan kenarda yasayan azerbaycanlilara qarsi muxtelif cur vehsiliklerle saysiz-hesabsiz terror aksiyalari heyata kecirerek minlerle gunahsiz insanin olumune sebeb olmuslar. Sovetler İttifaqinin parcalanmasindan sonra ermeni terror teskilatlarinin genis miqyasli fealiyyeti ucun faktiki olaraq elverisli serait yarandi. Bu dovrden etibaren yuxarida adlarini sadaladigimiz ermeni terror teskilatlarinin toretdikleri qanli terror hadiselerinden bezilerini qeyd etmek isteyirik:

16 sentyabr 1989-cu ilde ermeni terrorculari terefinden “Tiflis-Baki” sernisin avtobusu partladilmis ve neticede 5 nefer helak olmus, 25 nefer ise yaralanmisdir. 18 fevral 1990-ci ilde “Susa-Baki” sernisin avtobusu partladilmis, 13 nefer yaralanmisdir. 10 avqust 1990-ci ilde “Tiflis-Agdam” sernisin avtobusu partladilmis, 20 nefer helak olmus, 30 nefer ise yaralanmisdir. 09 yanvar 1991-ci ilde “Molodyoj Azerbaycana” qezetinin muxbiri Salatin Esgerova avtomobilin atese tutulmasi neticesinde qetle yetirilmisdir. 20 noyabr 1991-ci ilde Xocavend rayonunun Qarakend kendi yaxinliginda “MI-8” vertolyotu ermeni terrorculari terefinden qezaya ugradilmis ve Azerbaycanin 19 nefer ictimai, siyasi ve dovlet xadimleri helak olmusdur.

08 yanvar 1992-ci ilde Turkmenistanin “Krasnavodsk-Baki” bere kecidinde ermeni terror qruplasmasi terefinden partlayis toredilmis ve neticede 25 nefer helak olmus, 88 nefer ise yaralanmisdir. 01 fevral 1994-cu ilde Baki demir yolu vagzalinda “Kislovodsk-Baki” qatarinda toredilmis terror akti neticesinde 3 nefer helak olmus ve 20 nefer yaralanmisdir. 19 mart 1994-cu ilde Baki metropoliteninin “20 Yanvar” stansiyasinda toredilmis terror akti neticesinde 14 nefer helak olmus, 49 nefer yaralanmisdir. 03 iyul 1994-cu ilde Baki metropoliteninin “28 May” ve “Genclik” stansiyalari arasinda elektrik qatari partladilmis, 13 nefer helak olmus ve 42 nefer muxtelif dereceli beden xesareti almisdir.

Ermeni milletci terror qruplasmalari terefinden toredilen, insanliga sigismayan terror aktlari saya gelmezdir. Butun bunlari tesvir etmek ise imkanimiz xaricindedir. Son 20 il muddetinde davam eden Qarabag meselesi uzerinde ise genis sekilde dayanmayaraq, yalniz bir meqami qeyd etmek isteyirik ki, bu munaqisede Azerbaycanin daha 20% torpaginin isgali, 1 milyondan artiq insanin qacqin dusmesi, 20 minden artiq insanin qetle yetirilmesi, 50 minden artiq insanin elil olmasi, 927 kitabxana, 464 tarixi abide ve muzey, 100-den artiq arxeoloji abide, umumilikde 4366 sosial-medeni obyektin mehv edilmesi, eyni zamanda coxlu sayda qiymetli tarixi eksponatlarin ogurlanmasina sebeb olan ermeni ideologiyasinin milletci mahiyyetini derinden derk etmeyi bacaran her bir sexs muasirlesmekde olan dunyada bu tehlukeli sovinizme qarsi mubarizenin qlobal sekilde aparilmasini vacib hesab etmelidir.

---------------------------------

Tural Siriyev (tarix elmleri namizedi)